Ogólnie festiwal jest kontynuacją listopadowego projektu „Co to jest etnodizajn”. Tym razem na bulwarze stanęły interesujące projekty (inspirowane głównie zabawkami ludowymi)- karuzele, wiatraki, urocze piankowe owieczki na sprężynkach. Jedną z myśli przewodnich wystawy było przeniesienie praktycznych, ludowych form w nowoczesność- nadanie im nowego kształtu i zastosowania, więc siłą rzeczy ekspozycja odchodzi od starego modelu „nie dotykać” do „używać jak najbardziej”. Dzięki temu bulwar pomiędzy mostem Dębnickim a Mangghą jest w tej chwili interesującą propozycją spacerową- zwłaszcza dla rodzin z dziećmi. Zabawkami można się bawić, piękne, malowane skrzynie służą za dodatkowe ławeczki, a nawet bardziej statyczne eksponaty (np. piankowy , kolorowy kłębek wełny) cieszą oczy. I dotyk.

Pewną wadą wystawy jest nadmierne jej rozciągnięcie- ginie trochę w cieniu Wawelu i pobliskiego lunaparku, czego można by uniknąć, gdyby eksponaty rozstawione były na mniejszej przestrzeni. Niemniej jednak- warto zobaczyć :)

W kokpicie gniotą mi się dumne i szumne notki- o Mali i Dogonach. Ale przyznam, że coś mi się nie klei pisanie ;) Zamiast tego opaliłam sobie dzisiaj po raz pierwszy od wieków teledysk do Ameriki Rammsteina. I pomyślałam, że się pobawię.
Teledysk, jak widać, jest dość soczysty etnograficznie, więc całkiem przyjemnym wydał mi się pomysł rozebrania tej soczystości na części pierwsze. A poniższa mapka, wraz z komentarzem, jest owocem tej zabawy ;)

Czerwonymi kropkami na mapie oznaczyłam tych bohaterów klipu, co do których jestem pewna ich właściwej identyfikacji. Żółtymi natomiast zaznaczyłam te, w których z braku tropów musiałam ograniczyć się do luźnego zgadywania i przyjęcia wersji, która wydała mi się najbardziej prawdopodobna. Poniżej notatka na temat kilku ludów- które uznałam za najciekawsze z całego towarzystwa ;)

Masajowie- jako że pojawiają się pierwsi, poszli na pierwszy ogień.
Na teledysku wyraźnie widać charakterystyczne ozdoby z koralików, czy barwione ochrą włosy u mężczyzn. W okolicach 32-33 sekundy w tle widać tradycyjny „skaczący taniec” adumu, związany z obrzędem wejścia młodzieńców w wiek wojowników. Co można o nich powiedzieć? Na pewno, że są jednym z najlepiej znanych ludów Afryki. Prowadzą na wpół koczowniczy tryb życia w Kenii i Tanzanii, gdzie w patriarchalnych, poligamistycznych rodzinach zajmują się głównie hodowlą bydła. Co ciekawe, są monoteistami- czcą jednego boga o dwóch aspektach: Engai Narok i Engai Nanyoke. Engai Narok (Czarny Bóg) przedstawia łagodną twarz bóstwa, natomiast Engai Nanyoke (Czerwony Bóg) jest jego mściwym aspektem.
Ich tryb życia, poczucie wspólnoty i umiejętność współpracy bywają stawiane za wzór europejskim biznesmenom. Do mniej chlubnych aspektów ich kultury należy natomiast rytualne obrzezanie dziewcząt wchodzących w wiek dorosły- praktykowane do dzisiaj przez ponad jedną trzecią społeczności.Nieco zdjęć.
I jeszcze kilka ;)
Kolejną grupą są Wodaabe, zwani również Bororo. Należą oni do grupy językowej Fulbe i wyznają Islam, chociaż wielu naukowców uważa, że jest to jedynie nominalne wyznanie, jako że w kulturze Wodaabe zachowały się liczne pogańskie tradycje. Są nomadycznymi pasterzami, gnającymi swoje bydło wzdłuż południowych granic Sahary. Przez sąsiadów pogardzani, sami siebie nazywają Wodaabe- „ludem tabu”- co ciekawe, tabu to odnosi się głównie do rodzicielstwa, zaś seksualne właściwie nie istnieje.
Największą sławę przynosi im jednak ich zamiłowanie do piękna, dbałość o urodę i coroczny festiwal Gerewol- męski konkurs piękności, a także święto swatów. Na ten temat jednak powstał bardzo dobry artykuł w National Geographic, więc go przytaczam i polecam, a sama przechodzę dalej :)
Ostatnimi afrykańskimi bohaterami tego teledysku są Zulusi. Jest to jedno z największych plemion Południowej Afryki, posługujące się językiem isiZulu należącym do grupy języków Bantu. W XIX wieku ich państwo, Królestwo Zulu, odegrało znaczną rolę w historii RPA, będąc przez ok. 70 lat dominujcym organizmem państwowym w regionie. Koniec dumnej historii przyniosły lata 70-te XIX wieku i wojna z Anglikami. Od tego czasu Królestwo zostało wcielone do RPA, a Zulusi, wraz z sąsiednimi plemionami padli ofiarą polityki apartheidu.
Oprócz prowadzenia wojen ;) tradycyjnie zajmują się produkcją koralików i ozdób z nich, wyplataniem koszy i garncarstwem. Koraliki zresztą grają u nich szczególną rolę- są ozdobą, walutą, a także specyficznym kodem, w którym przekazywane są zarówno informacje o osobie je noszącej, jak i np. listy miłosne. Ciekawe są również zwyczaje dotyczące ubioru- traktowanego również jako swoisty kod, opisujący stan cywilny. Więcej tutaj.

Aborygeni Australijscy i Papuasi- z jednymi i drugimi miałam ten sam problem, mianowicie brak interesujących szczegółowych materiałów w Internecie, które umożliwiłyby mi precyzyjną identyfikację. A że literatury na ten temat zbyt ciężkiej nie mam, muszę pozostać przy określeniach zbiorczych i zbiorczych informacjach ;) Jeśli chodzi o Aborygenów, myślę, że warto wiedzieć, że pod tym określeniem kryje się około 400 różnych plemion, posługujących się podobną ilością języków. Ponad wszelką wątpliwość stanowią bardzo różnorodną grupę i mówienie o nich jako o jednym, jednolitym plemieniu stanowi błąd. Interesująca jest także ich mitologia, która jak się uważa jest najstarszym przekazem ustnym na świecie. Legendy o czasie snu szacuje się (wg. wikipedii;)) na mające ponad 50 000 lat. Obecnie w Australii trwa nieprzerwana dysputa na temat Aborygenów, ich pozycji społecznej a także krzywd wyrządzonych im przez białych w latach 1900-1970, gdy masowo odbierano dzieci rodzicom, w celu ich przymusowego „cywilizowania”. Problem „skradzionego pokolenia” jak nazwano tych ludzi, jest obecnie jednym z najbardziej drażliwych problemów współczesnej Australii.
Jeśli chodzi o Papuasów problem jest podobny- posługują się oni ponad 800 językami, dopiero w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat na wyspie rozpowszechnił sie ponadklanowy język, tok pisin, będący fuzją angielskiego, francuskiego, niemieckiego, licznych języków tubylczych i melanezyjskiego. Oprócz podziałów językowych istnieją także liczne różnice kulturowe, zwłaszcza na osi wybrzeże- góry. By zapoznać się nieco z papuaską kulturą, szczerze polecam serie krótkich artykulików Krzysztofa Kontka.
Jeśli natomiast chodzi o resztę zaznaczonych na mapce punktów- są to moje domysły, dla których niestety nie mam potwierdzenia, przez brak szczegółów, ktore umożliwiłyby mi dokładne rozpoznanie. Poza Hindusem, na którego temat po prostu nie mam ochoty się rozwodzić ;) Eskimos może być zarówno Inukiem jak i Jukiem, tańcząca dziewczyna i rolnicy zdają się pochodzić z szeroko rozumianych Indochin, sądząc po estetyce i krajobrazie, natomiast modlący się mężczyzna i mnisi … mogą pochodzić z prawie każdego zakąta w którym dominuje dana religia- czy to islam, czy buddyzm. W wypadku muzułmanina strój zdaje się wskazywać Turcję, czy jeden z południowych krajów byłego ZSRR- ale nie jest to nic pewnego. Mnisi zdają się pochodzić z Japonii lub Korei, jednak tak samo- umiejscowienie ich w Japonii jest połowicznie kwestią intuicji, a połowicznie- ślepym strzałem ;)
Jakby ktoś miał bardziej szczegółowe informacje, chętnie wysłucham ;)

Tuaregowie są nomadycznym ludem berberyjskim, zamieszkującym zachodnią Saharę. Berberyjskim- czyli należącym do kultury dużo starszej niż jakakolwiek arabska czy europejska inwazja. Przyjmuje sie, że praberberzy zamieszkiwali tereny wybrzeża śródziemnomorskiego i Sahary już 5000 lat temu, będąc istotnym ogniwem antycznej polityki, kultury i handlu. Przez wieki istnienia na arenie dziejów dużo częściej twórczo przekształcali obce wpływy, niż im ulegali, tworząc kulturę jednocześnie głęboko związaną z tradycją antyczną i semicką, jak i absolutnie niepowtarzalną. Z czasem jednak charakterystyczne cechy kultury berberyjskiej zaczely zanikać, poddane najpierw intensywnej arabizacji, potem zaś europeizacji.

Dzisiaj za Berbera uważa się osobę posługującą się jednym z berberyjskich dialektów i posiadającą świadomość swojej odrębności od arabskokulturowego „mainstreamu” – cechuje ich również umiłowanie niezależności, dochodzące często do skrajnego indywidualizmu. Ze wszystkich Berberów za to, za najbardziej „berberyjskich”- to znaczy, zachowujących najwięcej spośród charakterystycznych cech berberyjskiej kultury- uważa się właśnie Tuaregów.

Tuaregowie przez setki lat niepodzielnie rządzili pustynią. Podzieleni na liczne frakcje, zajmowali się pasterstwem, handlem transsaharyjskim i rabunkiem.Ich konfederacje były silnie zhierarchizowane, a podział pokrywał się z grubsza z różnicami rasowymi, tak że na jej szczycie stała biała arystokracja, a na samym dole znajdowały się grupy negroidalnych wyzwoleńców. Mimo przyjęcia Islamu, zachowali wiele wcześniejszych zwyczajów- jak na przykład dziedziczenie matrylinearne- i wydaje się, że nigdy nie stali się tak naprawdę częścią arabskiej ummy.
Rządzili się własnymi prawami, opartymi na odwiecznej tradycji plemiennej, a nie prawach szariatu. Przykładem tego może być wysoka pozycja kobiet, dość liberalny stosunek do instytucji małżeństwa, czy charakterystyczne dla nich męskie zasłony- prawdopodobnie sposób na zabezpieczenie się przed złymi duchami.

Przez sąsiadów często byli nazywani Niebieskimi ludźmi, od wspomnianych już, tradycyjnych, błękitnych zasłon noszonych przez mężczyzn, sami mają na siebie wiele określeń. Na tyle wiele, że pozwolę sobie zacytować fragmenty anglojęzycznej wikipedii:

They call themselves variously Kel Tamasheq or Kel Tamajaq („Speakers of Tamasheq”), Imuhagh, Imazaghan or Imashaghen („the Free people”), or Kel Tagelmust, i.e., „People of the Veil”. [..]

The Tuareg call themselves by the following names:

* Amajagh (a Tuareg man).
* Tamajaq (a Tuareg woman).
* Imajaghan (Tuareg men, people).
* Tamajaq (the Tuareg language).
* Timajaghen (Tuareg women).
* Kel Tamajaq (the Tuareg people).
* Tifinagh (the Tuareg alphabet).

Zanim przejdę dalej, chciałam zatrzymać się przy tifinagh- warto zauwazyć, że tuareski język tamaszek jest jedynym spośród języków berberyjskich posiadających własny alfabet. Jego użycie odnotowywuje się już w III w.p.n.e., co bez wątpienia jest kolejnym przyczynkiem do zwiększenia dumy etnicznej Tuaregów.
Jednak kluczowym wydaje się określenie Imazaghan- Wolni Ludzie. Takie postrzeganie samych siebie, duma z własnej tożsamości i każdego jej przejawu zdaje się być sednem „tuareskości”. I zapewne właśnie te cechy stały się zapalnikiem w latach 60-tych XX wieku, gdy francuskie kolonie w Afryce zyskały niepodległość. Obszar, od wieków będący domeną koczowników został podzielony pomiędzy kilka nowo utworzonych państw, pojawiły się nowe problemy gospodarcze, na które młode rządy reagowały próbując zmienić nomadyczny tryb życia Tuaregów.
W efekcie w roku 1963 w Mali wybuchło pierwsze powstanie Tuaregów, spacyfikowane szybko i brutalnie. Metody stosowane przez wojskowych wywołały wśród nomadów jeszcze większą złość, co sprawiło, że na początku lat 90-tych, dzieci pierwszych rebeliantów znów sięgnęły po broń. W roku 1995 mediacja Algierii i Francji doprowadziła do porozumienia pokojowego, które przetrwało do roku 2007. Po najświeższej rebelii wciąż stygnie broń- rozmowy pokojowe zakończono w maju tego roku.

Nomad z gitarą

Taka właśnie rzeczywistość ukształtowała Ibrahima ag Alhabiba, lidera zespołu Tinariwen. Sama jego biografia mogłaby być kanwą fascynującej powieści przygodowej. Osierocony w 1963 roku wyrastał w obozie dla uchodźców, gdzie w objazdowym kinie zobaczył western, a na nim kowboja z gitarą. Ten instrument stał się jego największym marzeniem. Mając dziewięć lat, uciekł z domu na ciężarówce z cementem i spędził następne lata zatrudniając się w wielu, często dziwnych, zawodach. Wreszcie, pod koniec lat 70tych spotkał innych, dzielących z nim korzenie i miłość do muzyki- i tak zaczęła się historia Tinariwen.
Zresztą, oddajmy może głos samym zainteresowanym :)

Historia Tinariwen (ang)

Oprócz interesującego brzmienia i historii moją uwagę zwróciło jeszcze jedno zdanie, które padło w pierwszym z filmików. Mowa była o tym, że Tinariwen stworzyli całkiem nową jakość w tuareskiej kulturze- gdyż zamiast opowiadać o pustynnych bohaterach z dalekiej przeszłości, śpiewaja o tym, co jest dla Wolnych Ludzi ważne dzisiaj.

PS: tak, wiem, bywają mapki piękniejsze, dokladniejsze i w ogóle bardziej pr0- ale ja kartografem nie jestem. I nie będę ;)

Ten blog ma być zbiorem notatek o różnych, czasem bardziej, czasem mniej egzotycznych ludach- znajdą się tu zarówno elementarne informacje, czasem  aż podręcznikowe, ciekawostki, historie ludzi i narodów, opowieści o codziennych problemach, muzyka, zdjęcia- i cokolwiek jeszcze uznam za warte przekazania innym.

A jakie będzie główne kryterium doboru? Antropologiczne :) Etnologia, czy antropologia kultury jest dla mnie przede wszystkim sztuką rozumienia. Zachęca swoich adeptów do prób wyjścia poza własne przekonania, poza własne schematy myślowe- wejścia w skórę „obcego” i spojrzenia na świat, chociaż przez krótką chwilkę, cudzymi oczami. Jest to trudne, tak naprawdę niemożliwe do zrealizowania w stu procentach. Ale każda próba daje wiele satysfakcji i wzbogaca nas samych: o wiedzę o świecie, o ludziach- i wreszcie- o nas samych.